Schokland - eiland boven de Eendenzee?

Kaart Schokland omstreeks 1100 n.Chr. Bij de afbeelding hoort de volgende legenda:
1. gebied met bewoningsresten uit circa 1000-1225/1250;
2. gebied met bewoningsresten uit 1000-1450;
3. strand- of meerwal;
4. dijktracé’s

Oude nederzettingen op en bij “Schokland”

Ens

Enedseae, genoemd in een oorkonde uit 793, heeft men wel willen zien als de voorloper van de latere nederzetting Ens , gelegen in het zuiden van Schokland.
Enkele mensen, die door de missionaris Liudger (742-809) bekeerd werden schonken aan hem toen landgoederen tussen Berilsi en Enedseae. Omgekeerd schonk ook priester Liudger zelf ook eigen erfgoed als een soort testament. Deze oorkonde is onderaan dit document in vertaling weergegeven.
Enedseae lijkt een Angelsaksisch toponiem te zijn, een combinatie van de woorden een en zee:
eend = ‘ened’
zee = ‘soé’ (Eng. Sea). <1>
Berisli en de Eendenzee geven de onder- en bovengrens van de liggen van de geschonken landgoederen aan. Berisi zou ten noorden van Nunspeet/Emmeloord hebben gelegen en verdronken zijn in het Almere. De Eendenzee moet ten zuiden of zuidwesten van het latere Schokland hebben gelegen. Het was waarschijnlijk een brede verbinding tussen het Alemere en het grote meer dat lag tussen Urk/Schokland en Vollenhove.

Eerst in een register uit 1150 n. Chr. wordt gesproken van ‘Endesle’, de voorloper van de latere nederzetting Ens. Archeologen vonden ten zuidwesten van de Zuidpunt op het latere Schokland de resten van een kerkje uit omstreeks 1000. <2> Later is sprake van ’Enesce’ (1302), 'Enesc', 'Enze’, 'Ense' en tenslotte ‘Ens’. Deze zuidelijke helft van "Schokland", Ens, zou lange tijd een gebied op zichzelf blijven. In een oorkonde uit 793 wordt Enedseae genoemd.

Emmeloord

In het noorden van het Werelderfgoed “Schokland en omgeving” is in een oorkonde van 1134 sprake van een kapel op Emelwerd, een van de goederen op een inventarislijst van het Odulfusklooster te Stavoren. Hierop lag in de 14e eeuw de nederzetting Maenhuysen, de voorloper van de aaneen gegroeide buurtterpen oud-Emmeloord (eind 14e eeuw). <3> In andere naam die opduikt in 1425 is Armeloe. In de bijdragen aan de bouw van de Utrechtse Dom komen ook de parochies Ens en Emmeloord voor. Bij Emmeloord staat "Armeloe, alias Emeloerde”. De tekst geeft dus de indruk dat Armeloe i.p.v. Maenhuysen de oude parochie was van oud-Emmeloord, of ... ook een alias voor Maenhuysen?

Schokland een eiland

Wanneer werd Schokland een zelfstandig eiland?

In 100 n. Chr zaten Urk en Schokland nog als één gebied vast aan het vasteland. Het gebied ten oosten en zuidoosten van Schokland was al een grote watervlakte. Dat was omstreeks het midden van de 13e eeuw niet anders. Dat blijkt uit de zogenaamde valvatalaag, een op tal van plaatsen te traceren laag schelpen van de Valvataslak.

Wat betreft de zuidzijde van het eiland: de bodemkundige Ente meende dat de geul onder Schokland na of al even voor de Romeinse tijd begon dicht te slibben en al snel dichtzat en met een laag veen werd bedekt.
Pas omstreeks 1450 zou Schokland met een doorbraak aan de Zuidzijde een eiland zijn geworden. <4>
Op onderstaande kaart, die de situatie van 1200 n.Chr moet weergeven, tekende Ente dan ook een doorlopende veenbarrière van Schokland naar Elburg. Op veel latere (archeologische) kaarten vinden we deze situatie terug.

Later heeft Rijkswaterstaat boringen laten verrichten in het midden van het Ketelmeer en Zwartemeer. Het daaruit afgeleide bodemprofiel is weergegeven in de ‘Geologische en bodemkundige atlas van de Randmeren’ (RWS 1995). Uit op onderstaande afbeelding van een deel van dit bodemprofiel, dat onder Schokland door het midden van het Ketelmeer loopt, blijkt dat daar zoveel afzetting uit de Almereperiode (1,50 meter dikke ‘Al’-lagen, afgezet tussen 0 en 1600 n.Chr) ligt, en wel op zo’n grote diepte (3,80 m – 5,30 m onder N.A.P.), dat het gebied onder Schokland al vrij snel open water moet zijn geworden. Wellicht was dit het water dat in 793 Enedseae werd genoemd.
Op de kaart van 800 n.Chr. in de recente Atlas van Nederland in het Holoceen is die geul onder Schokland weergeven. In dat jaar was Schokland nog wel verbonden met Urk en samen vormden ze één eiland.
Volgens archeoloog Hogestijn moet het gebied tussen Schokland en Urk in de periode vóór 1200 zijn verdronken. <5>
In een oorkonde van 966 is sprake van ‘de eilanden (insulae) Urk’. Uit die oorkonde blijkt dat Urk inmiddels een zelfstandig eiland is. <6>

Schokland moet - zo lijkt het – tussen ruim voor 793 (Enedeae !) en 950 n.Chr. een zelfstandig eiland zijn geworden.
Maar ook daarna zou men nog lang spreken twee eilanden: het eiland Ens en het eiland Emmeloord. Dat had te maken met de verschillende eigenaren van de gebieden.
Op een kaart uit 1632 is voor het eerst sprake van ‘Schockers Aelandt’ en sedert het eind van de 18e eeuw wordt de naam Schokland gewoon.

Een vroege polder

Tot in de verre omtrek van Schokland was eeuwenlang sprake van een grootschalige erosie van het veen. Verscheidene dorpen zijn dientengevolge verdwenen. Zo worden na 1245 de volgende gehuchten niet meer genoemd: Biddignahem, Marcnesse en Nagele. Wellicht hebben de stormvloeden van 1248 en van latere jaren hun verdwijnen veroorzaakt.
Ook Schokland bleef overlast houden van het water. Het kalfde af en men legde woonterpen en dijken aan. De oudste hier opgeworpen dijken kunnen op grond van de verspreiding van het aardewerk op omstreeks 1225/1250 gedateerd worden. Die dijken hadden niet in de eerste plaats de functie van het keren van het buitenwater, maar dienden als bescherming van het binnen de dijken liggende land. Door de ontginning was het veen gaan inklinken en de bodemdaling maakte dijkaanleg noodzakelijk.
Deze dijken waren volgens Hogestijn waarschijnlijk voorzien van duikers waardoor tijdens de ebstroom het overtollige water geloosd kon worden. Zijn verhaal wierp nieuw licht op de ontwikkeling van Schokland.
Aardig is te weten dat in het verslag van een in 1660 door Amsterdamse regenten gemaakt reisje melding gemaakt wordt van de overlast door het water en het lozen van overtollig water bij eb via duikers.

Zie ook het artikel van Wim Braams over middeleeuws Schokland.

Vertaling van de oorkonde waarin Enedseae wordt genoemd <7>:
Ludger, zoon van Redger, geeft op 22 maart 793 aan de priester Ludger de helft van zijn erfgoederen in Berilsi en in Seuwald of Swifterbant.

xlvi. Overdracht door Liudgeri in Suiftarbant of Seuwald en in Berilsi.
Ik maak bekend dat alles wat ik verlang, zowel nu als in de toekomst, dat ik Liudgerus, zoon van wijlen Hrodgaeri, aan mijn vriend, priester Liudgeri, voor de redding van mijn ziel en het eeuwige heil [van mijn ziel], de helft van mijn erfgoed dat ik rechtmatig van mij vader heb geërfd alsmede de wettige erfgoederen [in het gebied] met als benedengrens Berilsi , en die zich vandaaruit uitstrekken tot aan [de] Enedseae en die in bovengenoemd gebied aan elkaar grenzen, met vrijgelatenen en de overdracht van erfgoed in het bos van ditzelfde gebied, dat men Seaewald of Suifterbant noemt, behalve de akkers, die hij of onze mannen, op de een of andere wijze reeds in gebruik hadden.
Verder draagt priester Liudgero nu weldra zelf over in deze genoemde streek en in het bovengenoemde woud, met alle toewijding voor altijd volgens zijn wens en niet volgens onveranderlijke omstandigheden, maar,naar opgave door priester Liudgerus van al deze rechtmatige erfgoed bezittingen en met de wil, deze na zijn dood, ten voordele van ons levenden als rechtmatig erfgoed te schenken, en dit door middel van een plechtige overeengekomst te ondersteunen.
De acte van deze overdracht in het 25e jaar van de regering van de religieuze koning Karel de Grote[ =793], op 11 april], in de hofstede genaamd Bidningahusum, is getekend in tegenwoordigheid van getuigen en daarbij ook vrijgelatenen, wier namen hieronder vermeld staan.

[ondertekend door:]
Liudgeri, die deze overdracht vriendschappelijk en met eigen hand ontertekent, Bernsuide, priester Vulfrici presbiteri, Fledradi, Folclebi, Thiadulfi, Wendilbaldi, Wigbaldi, Isinbaldi, Raeddegi, Reginhardi, diaken Hildigrimi.

Cartularium Werthinense, p.23, te Leiden. <8>

Noten
1. Vercouille 1925. Woorden zee en eend.
2. Hogestijn, p.106
3. Klappe 2011.
4. Hogestijn 1992, p.110.
5. Hogestijn 1992, p.100.
6. Sloet 1872, oorkonde nr. 101.
7. Sloet 1872, oorkonde nr. 14.
8. Wertinense, de Duitse benediktijner-abdij in Werden aan de Ruhr.

Literatuur
Blok, D.P., Een diplomatisch onderzoek van de oudste particuliere oorkonden van werden, Assen 1960.
Ente, P.J., De IJsseldelta, in: Kamper Almanak 1973-1974, p.137-165.
Hogestijn, drs. W.H.J., Schokland in de Middeleeuwen. In: Schokland revisited. Cultuurhistorisch Jaarboek voor Flevoland. Lelystad 1992, p.95-113.
Klappe, Bruno, Op het spoor van Maenhuizen. In: Het Schokker Erf, nr. 78, september 2011, p. 4-9. (uitgave van de Schokkervereniging).
Mol, J. A. en K.van Vliet, De oudste oorkonden van het Sint-Odulfusklooster van Staveren, In: Jaarboek voor middeleeuwse geschiedenis 1 (1998), p.73-134
Paleografische kaarten van Nederland: http://archeologieinnederland.nl/bronnen-en-kaarten/paleogeografische-kaarten
Sloet, L. A. J. W. Baron, Oorkondenboek der Graafschappen Gelre en Zutphen tot op den slag van Woeringen, juni 1288, deel I, Groningen 1872.
Vercouille, J., Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche Taal. 6e vermeerderde druk, Gent 1925.
Vos, P., Atlas van Nederland in het Holoceen. Amsterdam 2011.

www.schoklanddoordeeeuwenheen.nl